مطالعات مدیریت کسب و کار هوشمند
دوره و شماره: دوره 15، شماره 57، پاییز 1405 
مقاله پژوهشی رویکردهای مدیریتی در حوزه کسب‌ وکار هوشمند

تدوین الگوی سیاست‌گذاری هوشمند برای ارتقای چابکی سازمانی در شرکت‌های نوآور: رویکردی مبتنی بر داده‌های کیفی

صفحه 1-41

https://doi.org/10.22054/ims.2026.87107.2646

راحله جلال نیا، محسن اکبری

چکیده پژوهش حاضر با هدف تدوین الگوی سیاست‌گذاری هوشمند برای ارتقای چابکی سازمانی در شرکت‌های نوآور: رویکردی مبتنی بر داده‌های کیفی انجام شده است. مطالعه حاضر از نوع کاربردی-توسعه‌ای بوده و با رویکرد توصیفی و غیرآزمایشی به جمع‌آوری داده‌ها پرداخته است. جامعه مشارکت‌کنندگان پژوهش شامل 17 نفر از خبرگان نظری (اساتید مدیریت فناوری اطلاعات و کارآفرینی) و خبرگان تجربی (مدیران شرکت‌های نوآور) بود که در زمینه اجرای سیاست‌گذاری هوشمند آگاهی داشتند. داده‌های کیفی از طریق مصاحبه‌های نیم‌ساختاریافته با ۶ پرسش اصلی و امکان طرح سؤالات تکمیلی گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با روش نظریه داده‌بنیاد و به کمک نرم‌افزار MAXQDA انجام شد. در ادامه و جهت غربالگری شاخص‌های پژوهش از روش دلفی فازی در نر‌م‌افزار MATLAB استفاده گردید. براساس الگوی پژوهش مشخص گردید شرایط علی (دینامیک ناپایدار محیطی و فشارهای تحول‌زا، تقاضای نوآورانه مشتریان، توسعه فناوری‌های هوشمند و نیاز به حکمرانی داده‌محور) بر پدیده محوری (سیاست‌گذاری هوشمند) تاثیرگذارند. پدیده محوری، شرایط زمینه‌ای (بلوغ زیرساخت دیجیتال درون‌سازمانی و فرهنگ سازمانی یادگیرنده و باز) و شرایط مداخله‌گر (موانع نهادی و اینرسی سازمانی در مسیر تغییر) بر راهبردها و اقدامات (توسعه معماری سیاست‌گذاری هوشمند و سازگار با تحول دیجیتال) تاثیرگذارند. در نهایت راهبردها و اقدامات منجر به پیامدهایی نظیر ارتقای چابکی سازمانی، تقویت نوآوری سیستمی و مشارکتی و ارتقاء سرمایه اجتماعی و اعتماد نهادی می‌شوند.

مقاله پژوهشی

شناسایی بازدارنده‌های توسعۀ گردشگری هوشمند در ایران (تکنیک دلفی فازی)

صفحه 43-89

https://doi.org/10.22054/ims.2026.86049.2620

فاطمه کرجی، محمدجواد جمشیدی، مهدی حسین پور، فیض الله منوری فرد

چکیده با توجه به نقش فزایندۀ فناوری‌های نوین در تحول صنعت گردشگری و اهمیت آن در توسعۀ پایدار اقتصادی و اجتماعی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های گردشگری هوشمند در کشورها به ضرورتی انکارناپذیر تبدیل شده است. در ایران، علیرغم پتانسیل بالای گردشگری، توسعۀ گردشگری هوشمند با موانع متعددی روبه‌روست. هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل نظام‌مند موانع توسعۀ گردشگری هوشمند در ایران به‌منظور ارائۀ راهکارهایی مؤثر برای رفع آن‌ها است. این پژوهش از نوع کاربردی و با استفاده از روش دلفی فازی مثلثی در سه راند متوالی اجرا شده است. جامعۀ آماری شامل 28 متخصص و صاحب‌نظر در حوزۀ گردشگری و فناوری‌های هوشمند بود که با روش نمونه‌گیری هدفمند از نوع ارجاع زنجیره‌ای انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته بود که گویه‌های آن از تحلیل محتوای مصاحبه‌ها و 21 مقالۀ علمی استخراج و براساس فلوچارت PRISMA اعتبارسنجی شد. روایی و پایایی ابزار پژوهش از طریق اجرای سه راند دلفی فازی مثلثی و محاسبۀ ضریب توافق تأیید شد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که موانع توسعۀ گردشگری هوشمند در ایران در قالب هشت بُعد اصلی دسته‌بندی می‌شوند: فنی و زیرساختی، نهادی-قانونی، نیروی انسانی، اقتصادی، بین‌المللی، آموزشی، فرهنگی-اجتماعی و امنیتی. براین‌اساس، راهکارهایی برای رفع این موانع و تسریع فرایند هوشمندسازی گردشگری در ایران پیشنهاد شده است. این پژوهش برای نخستین‌بار با بهره‌گیری از تکنیک دلفی فازی مثلثی به شناسایی جامع و اولویت‌بندی موانع توسعۀ گردشگری هوشمند در ایران پرداخته و الگویی را برای سیاست‌گذاری در راستای ارتقای گردشگری هوشمند و تحقق توسعۀ پایدار ارائه می‌دهد.

مقاله پژوهشی مدیریت داده، اطلاعات و دانش در حوزه کسب‌وکار هوشمند

اقتصاد توجه در عصر دیجیتال : نبرد برندها برای جذب مشتری در کسب و کارهای هوشمند

صفحه 91-117

https://doi.org/10.22054/ims.2026.90917.2754

عبدالله ساعدی، فاطمه حدادی، سارا میر

چکیده اقتصاد توجه چارچوبی تحلیلی است که توجه انسان را به‌عنوان منبعی کمیاب و محدود در نظر می‌گیرد و بررسی می‌کند که چگونه کسب و کارها برای جذب، تخصیص و بهره‌برداری از این منبع در عصر فناوری، رقابت می‌کنند. پژوهش حاضر با هدف اقتصاد توجه در عصر دیجیتال: نبرد برندها برای جذب مشتری در کسب و کارهای هوشمند انجام پذیرفت. جامعه آماری پژوهش اساتید و مدیران کسب و کارهای هوشمند می‌باشند که با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند 22 نفر انتخاب شدند. ابزار گردآوری اطلاعات در بخش کیفی مصاحبه که روایی و پایایی آن با استفاده از روایی محتوایی و روش پایایی سنجی درون کدگذار و برون کدگذار انجام شد. در بخش کمی، ابزار گردآوری داده‌ها، پرسشنامه بود که روایی وپایایی آن روایی محتوایی و پایایی باز آزمون، تائید شد. لازم به ذکر است که داده‌های کیفی با استفاده از نرم‌افزار مکس کیو دی و روش تحلیل محتوا مورد بررسی و همچنین داده‌های کمی با روش نقشه شناختی فازی مورد تحلیل قرار گرفت. یافته ها حکایت از آن دارد که بهینه سازی موتورهای جستجو، داستان سرایی برند،، اصالت سازی برند، همکاری با اینفلوئنسرها، الگوریتم های هدف گیری تبلیغات و بازی وارسازی به ترتیب مهمترین عوامل موثر اقتصاد توجه در کسب وکارهای هوشمند می باشند.

مقاله پژوهشی رویکردهای مدیریتی در حوزه کسب‌ وکار هوشمند

تبیین چارچوب یکپارچه مدیریت کسب‌وکار: تلفیق بوم مدل کسب و کار استروالدر و مدل اسمارت برنارد مار

صفحه 119-157

https://doi.org/10.22054/ims.2026.89676.2716

شهاب رازبان، سحر کوثری، محمدرضا ثنائی

چکیده ا
هدف این پژوهش، طراحی و اعتبارسنجی یک چارچوب تصمیم‌گیری داده‌محور برای مدیریت یکپارچه مدل کسب‌وکار از طریق همسوسازی بوم مدل کسب‌وکار استروالدر با چارچوب SMART برنارد مار است. شکاف پژوهشی موجود در ادبیات نشان می‌دهد که اگرچه بوم مدل کسب‌وکار ابزار قدرتمندی برای طراحی منطق ارزش‌آفرینی است و مدل SMART چارچوبی عملی برای تحلیل داده و بهبود عملکرد ارایه می‌دهد، اما تاکنون سازوکار نظام‌مندی برای اتصال ساختاری این دو در قالب یک چرخه یادگیری مستمر ارایه نشده‌است.
این پژوهش از نوع توسعه‌ای–کاربردی و مبتنی بر مدل‌سازی مفهومی است. داده‌ها از طریق تحلیل محتوای کیفی 86 منبع علمی و انجام 18 مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان صنعتی و دانشگاهی گردآوری شد. کدگذاری در سه سطح باز، محوری و انتخابی انجام گرفت. چارچوب پیشنهادی در قالب یک معماری سه‌لایه شامل لایه طراحی (BMC)، لایه سنجش و تحلیل (SMART) و لایه حاکمیت داده و بهبود مستمر توسعه یافت. اعتبارسنجی مدل با تکنیک دلفی سه‌مرحله‌ای انجام شد. ضریب هماهنگی کندال (W=0.71) و CVR بالاتر از 0.62 برای تمامی مؤلفه‌ها، حاکی از اجماع قابل قبول خبرگان است.
مدل پیشنهادی، یک چرخه یادگیری سازمانی « طراحی ←سنجش ←تحلیل ←تصمیم ← بازطراحی » ایجاد می‌کند که شکاف میان طراحی استراتژیک و اجرای داده‌محور را پر می‌نماید.

مقاله پژوهشی رویکردهای مدیریتی در حوزه کسب‌ وکار هوشمند

طراحی چارچوب فرایندکاوی در دانشگاه تهران با استفاده از روش فراقوم نگاری

صفحه 159-228

https://doi.org/10.22054/ims.2026.89891.2723

حمید رضا یزدانی، لیلا مومنی، میثم شهبازی

چکیده هدف: تحول دیجیتال در آموزش عالی، ضرورت حکمرانی داده‌محور را برجسته کرده است. این پژوهش با هدف طراحی و اعتبارسنجی چارچوب جامع فرآیندکاوی در دانشگاه تهران انجام شد تا خلأ میان تحلیل‌های فنی و تصمیم‌سازی مدیریتی را پوشش دهد.
روش‌شناسی: این مطالعه با راهبرد چندروشی شامل نگاشت نظام‌مند، فراقوم‌نگاری و مطالعه موردی کیفی اجرا شد. ابتدا از طریق سنتز ۸ مدل مرجع (نظیر CRISP-PM و L* Lifecycle)، یک مدل مفهومی استخراج و سپس از طریق مصاحبه با ۱۸ خبره دانشگاه تهران، به یک چارچوب عملیاتی ۱۰ فازه‌ای ارتقا یافت.
یافته‌ها: استقرار اثربخش فرآیندکاوی مستلزم هم‌ترازی لایه‌های فنی، مدیریتی و یادگیری است. در فاز عملیاتی، فرآیند «تصویب موضوع و تعیین اساتید دکتری» در دانشکدگان مدیریت با الگوریتم Heuristic Miner کالبدشکافی شد. نتایج نشان‌دهنده میانگین زمان چرخه ۳۲۵ روزه بر اثر گلوگاه‌های تمرکزی و کندی استعلام‌ها بود. تحلیل شبیه‌سازی مونت‌کارلو اثبات کرد که با اصلاح فرآیندها و موازی‌سازی گام‌ها، امکان بهبود ۴۳ درصدی بهره‌وری و کاهش زمان چرخه به کمتر از ۲۰۰ روز فراهم است.
نتیجه‌گیری: چارچوب ۱۰ فازه‌ای پیشنهادی، فرآیندکاوی را از ابزاری تحلیلی به پروتکلی برای حکمرانی تبدیل می‌کند. نهادینه‌سازی این مدل از طریق داشبوردهای پایش لحظه‌ای، مسیر گذار دانشگاه تهران به سمت تصمیم‌سازی هوشمند و ارتقای تجربه تحصیلی را هموار می‌سازد.

مقاله پژوهشی رویکردهای مدیریتی در حوزه کسب‌ وکار هوشمند

طراحی مدل رسوخ فناوری اطلاعات در میان کاربران خدمات بانکی (مورد مطالعه: همراه‌بانک)

صفحه 229-269

https://doi.org/10.22054/ims.2026.90098.2729

مهدی جنیدی جعفری، محمدتقی تقوی فرد، سروش قاض‍ی نوری

چکیده با افزایش روند استفاده از گوشی و تبلت‌های هوشمند، بانکداری از طریق تلفن همراه رفته‌ رفته به یکی از کانال‌های جذاب برای بانک‌ها جهت ارائة خدمات به مشتریان خود تبدیل شده است. بانک‌ها انتظار دارند که کاربران به‌طور کامل از خدمات و پتانسیل همراه‌بانک بهره‌برداری کنند تا به مزایای مورد انتظار دست یابند. افزایش مقدار استفاده همیشه به‌معنای افزایش کسب سود و منافع سرمایه‌گذاری نمی‌باشد. اما رفتارهای مبتنی بر رسوخ فناوری اطلاعات (IT) است که افراد را ملزم می‌کند که از IT به شکل عمیق و جامع استفاده کنند. بنابراین هدف این پژوهش طراحی مدل رسوخ همراه‌بانک در میان کاربران خدمات بانکی می‌باشد. روش پژوهش از نوع کیفی و مبتنی بر روش داده‌بنیاد می‌باشد، پس از مصاحبه با 16 نفر از کاربران همراه‌بانک اشباع نظری حاصل و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA و کدگذاری باز، محوری و انتخابی، 638 مفهوم، 67 مقوله فرعی و 25 مقوله اصلی شناسایی ومدل پارادایمی ترسیم و گزاره‌هایی تدوین شد. نتایج پژوهش نشان داد که ابعاد پدیده محوری پژوهش (رسوخ همراه‌بانک) شامل استفاده گسترده از ویژگی‌های همراه‌بانک، انسجام و یکپارچگی با همراه‌بانک و استفاده نوظهور و نوجویی کاربران همراه‌بانک می‌شود.

مقاله پژوهشی رویکردهای مدیریتی در حوزه کسب‌ وکار هوشمند

تبیین مدل به‌کارگیری هوش مصنوعی در مدیریت ریسک مالی در زنجیره ارزش طلا: یک مطالعه کیفی با رویکرد نظریه داده‌بنیاد سازه‌گرا

صفحه 271-309

https://doi.org/10.22054/ims.2026.89620.2713

پدرام ملکی، محمد صفری

چکیده این پژوهش با هدف تبیین مدلی برای به‌کارگیری هوش مصنوعی در مدیریت ریسک مالی در زنجیره ارزش طلا انجام شد. طراحی مطالعه بر مبنای رویکرد نظریه داده‌بنیاد سازه‌گرا و با جهت‌گیری تفسیری و مطابق منطق «پیاز پژوهش» برای هم‌ترازسازی فلسفه، راهبرد و روش صورت گرفت. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق با خبرگان منتخب در بخش‌های مختلف زنجیره ارزش طلا گردآوری شد. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و سپس نظری انجام گرفت و گردآوری و تحلیل به‌طور هم‌زمان پیش رفت. تحلیل داده‌ها با کدگذاری اولیه، کدگذاری متمرکز و نظریه‌پردازی همراه با مقایسه مداوم و یادداشت‌برداری تحلیلی انجام شد. روایی و اتکاپذیری از طریق بازبینی مشارکت‌کنندگان، داوری همتایان و توافق بین کدگذاران تقویت گردید. یافته‌ها فرایند مرکزی «تصمیم‌گیری مالیِ ترکیبی انسان–ماشین» را آشکار ساخت که در تعامل پویا با سه بُعد شکل می‌گیرد: ساختن اعتماد و پذیرش تدریجی هوش مصنوعی، حاکمیت و زیرساخت داده‌محور، و ریسک‌های مالی و راهبردهای مدیریت آن. در این الگو، هوش مصنوعی نقش «تصمیم‌یار» را ایفا می‌کرد و انسان «داور نهایی» باقی می‌ماند؛ اعتماد به مدل‌ها مشروط به کیفیت داده، توضیح‌پذیری و سازگاری با بافت بومی بود و پیامدهای به‌کارگیری نیز به‌طور بازخوردی سطح اعتماد و ترتیبات حاکمیتی را بازتنظیم می‌کرد. نوآوری پژوهش در ارائه یک مدل فرایندی زمینه‌مند برای ادغام مسئولانه هوش مصنوعی در مدیریت ریسک مالی صنعت طلا و تبیین سازوکارهای اعتماد، حاکمیت و ترکیب انسان–ماشین نهفته است که دلالت‌های عملی برای طراحی حاکمیت داده، توانمندسازی نیروی انسانی و توسعه مدل‌های توضیح‌پذیر فراهم می‌سازد.